Saltar ao contido principal
Páxinas persoais  »  Marco Virgilio Garcia Quintela

   Selección de publicacións

      LIBROS

Calquera universitario no eido das humanidades ten unha especial débeda cos libros e nunca hai dous iguales par un autor. Cambian unha morea de cousas, de xeito obvio os temas abordados ou a modalidade do libro (investigación, divulgación, edición ou coordinación), pero tamén inflúen circunstancias persoais como a intensidade do traballo e as condicións persoais que rodean a súa aparición.

       INVESTIGACIÓN

Dende o punto de vista persoal a miña selección ven marcada polas débedas contraídas cos investigadores cos que tiven a fortuna de colaborar, en neste senso destaca a longa colaboración co arqueólogo Manuel Santos (´Lolo´):

 2008: Santuarios de la Galicia Céltica. Arqueología del paisaje y religiones comparadas en la Edad del Hierro
Con M. Santos Estévez  Madrid: Abada. 349 p. ISBN: 84-96775-18-3.
 
2008 Santuarios Galicia Celta 

Santuarios culmina uns dez anos de traballo iniciados nunha reunión informal, cara 1998, onde Lolo se preguntaba sobre o senso que poderían ter os podomorfos gravados sobre algunhas rochas nas estacións de arte rupestre de Galicia e onde esta pregunta foi posta en relación con algunhas das claves interpretativas sobre o rol dos pés e da marcha na Historia Comparada das Relixións.

 

2007: Le pendu et le noyé des monts Albains. Recherches comparatives autour des mythes et rites Albains
Prólogo de Dominique Briquel. Colección Latomus, 307. Bruselas: Latomus. 222 p. ISBN: 9782870312483.

Reseña de M. T. Cioffi (2008): Bollettino di studi latini, 38: 843-845.

2007 Pendu Noyé MontsAlbains

Le pendu et le noyé, título de buscadas resonancias “dumezilianas”, é formalmente un ensaio de interpretación en clave comparativa dalgunhas vellas tradicións do Lacio máis antigo. De xeito máis persoal é un texto paralelo a Santuarios… pois provén da vida autónoma que adoptou parte da información comparativa establecida para este libro i é unha exploración de coma os relatos constrúen espacios: nel empezo a esculcar as implicacións da noción de “ topoloxía".

 

 2007: Estrabón. Geografía de Iberia.
Tradución de F. J. GÓMEZ ESPELOSÍN, presentacións, notas e comentarios de G. CRUZ ANDREOTTI, M. V. GARCÍA QUINTELA e F. J. GÓMEZ ESPELOSÍN. Madrid: Alianza. 557 p. ISBN: 978-84-206-6172-8.
 
Reseñas :     
Luciano Canfora (2007): “Una nuova traduzione commentata Della Spagna di Strabone”. En Quaderni di Storia, 66: pp. 301-305.  
Juan Luis García Alonso (2007): Archivo Español de Arqueología, 80: 310-312.           
María Luisa Cortijo Cerezo (2007): Gerión, 27/2: 253-256.             
Amílcar Guerra (2007): O Arqueólogo Português, Série IV, 25: 437-444.
Pierre Moret (2008): Pallas: 216-218. Toulouse.   
 
2007 Estrabón_IBeria
 
Para algúns o traballo que fixen con Javier e Gonzalo sobre “El libro III de Estrabón” tal vez non é investigación. Móvese, máis ben, no terreo da divulgación ou do libro para estudiantes. Sexa. Pero é o froito das investigacións previas dos autores que finalmente rematou por adoptar este formato. Tamén é pertinente indicar que dende a edición escolar de Estrabón publicada en 1945 por A. García y Bellido ninguén asumira o reto de substituíla ata que  formamos esta pequena sociedade. A aposta editorial polo libro en canto a forma e calidade de producción, a acollida dos lectores (xa ten unha primeira reimpresión) e as favorables reseñas recibidas (sen deixar de sinalar puntos mellorables que teremos en conta), fainos pensar que estamos a ocupar un pequeno baleiro.

 
2002 (apareceu en 2004): La Organización socio-política de los populi del Noroeste de la Península Ibérica. Un estudio de antropología política histórica comparada
Con R. BRAÑAS ABAD, Serie Traballos de Arqueoloxía e Patrimonio (TAPA), 28. Santiago de Compostela: Universidade de Santiago de Compostela, Laboratorio de Patrimonio, Paleoambiente e Paisaxe-Instituto de Investigacións Tecnolóxicas. 122 p. ISSN 1597-5357.
 
2002 Org SocioPolítica
 
La Organización socio-política de los populi del Noroeste tamén é froito dun traballo de equipo. Aparece trala tese de César Parcero, quen aplicando unha metodoloxía de arqueoloxía da paisaxe, establecía a existencia de agrupacións ou acios de castros na Segunda Idade de Ferro do NO hispano, e a tese de Rosa Brañas onde unha análise onomástica indicaba a existencia dun sesgo nobre, aristocrático, nesa mesma época e zona. O libro desenrola o terceiro plano do argumento introducindo a perspectiva ofrecida polas fontes literarias que adquiren novos perfís á luz dos plantexamentos anteriores. A colaboración con Rosa foi fundamental para facer o informe comparativo galo e irlandés.
 
 
1999: Mitología y Mitos de la Hispania Prerromana III
Prólogo de J. C. Bermejo Barrera; apéndice firmado por Pablo Ramil Rego e C. Fernández Rodríguez. Serie Interdisciplinar. Madrid: Akal. 375 p. ISBN 84-460-1015-1.

Reseñas:
María del Carmen Escobar Cantero (2000): Boletín de la Sociedad Española de Ciencias de las Religiones, 13: 49-53.
Claude Sterckx (2000): Ollodagos, XIII/2: 315.
Juan José Carracedo Doval (2001): Ilu. Revista de ciencias de las religiones, 6: 289-292.
Inés Sastre (2002): Polifemo. Rassegna bibliografia di storia delle religioni e storia antica.
Paloma Balbín Chamorro (2002): Gerión, 20/2: 664-668.
François Delpech (2003): “Nouvelles perspectives surl’Espagne antique”. En Ollodagos, XVII(2): 277-301. Bruselas.

1999 Mitología Mitos 3

Mitología y Mitos … III deriva da docencia. Ven da necesidade de encher de contidos unha asignatura de enunciado imposible “Cultura dos Pobos Hispánicos” que tentei interpretar coma una estudio da etnografía antiga sobre a Península Ibérica, os seus contidos e claves, aplicando ademáis o “comparatismo” inspirado por Dumézil. Baseado nas fontes textuais, complementouse máis adiante con Santuarios… onde a cultura material acada protagonismo.

 

1992: El Rey Melancólico. Antropología de los Fragmentos de Heráclito  
Madrid: Taurus. ISBN 84-306-0240-2.

Reseñas :    
Jaime Siles (1992): ABC Cultural, No. 31, 5/6/1992, p. 10.
Carlos García Gual (1992): Babelia. Revista de Cultura, 38 (4/6/1992): 16.
Domingo Plácido (1992): DHA, 18/2: 366-367.
Édouard Will (1992): Topoi, 3(1): 267-270.
Fernando Gascó (1993): Habis, 24: 332-333.
Cristina Viano (1994): Revue des Études Anciennes, 96 (3-4): 584-586.
Víctor Alonso Troncoso (1994): “Para una historificación de Heráclito: a propósito de un libro reciente”. En Polis, 6: 5-31.
J. Frère (1998): Kernos, 11: 410.

1992 Rey_Melancólico

O meu primeiro libro. Case abondaría con dicir iso e o meu agradecemento a Emilio Lledó, que apoiou a publicación. Trataba, e creo que sego no empeño, de comprender aos filósofos gregos como seres sociais, implicados no espesor histórico que viviron, sen por iso caer nunha visión mecánica e trasnoitada das relacións entre sociedade e pensamento. A reseña de Ed Will, escrita pouco antes do seu falecemento, foi unha honra inesperada.

 

       DIVULGACIÓN

Resultado principalmente de encargos editoriais, tentei escribir algúns títulos destinados a un público moi amplo. Os problemas da aparentemente inexistente mitoloxía hispánica explícanse en dous pequenos libros.

2004: Mitos Hispánicos II. Folclore e ideología desde la Edad Media hasta nuestros días
da Colección El Pasado Legendario. Madrid: Akal. 80 p. ISBN 84-460-1644-3. 
 

2004 Mitos Hispánicos 2 

 

2001: Mitos Hispánicos. La Edad Antigua
da mesma colección El Pasado Legendario. Madrid: Akal. 64 p. ISBN 84-460-1298-7.
 
2001 Mitos Hispánicos 1
 
Outro encargo de Francisco Díez de Velasco para a “Biblioteca de las Religiones” que el dirixe e que tivo ecos inesperados por parte de respetadisimos indoeuropeístas, quenes lle deron unha grande acollida: Polomé nas páxinas do JI-ES e Christian-J. Guyonvarc’h promovendo e prologando a súa tradución ao francés .

 

1999: Georges Dumézil (1898-1986) 
Madrid: Ediciones del Orto. 94 p. ISBN 84-79-23-204-8.

Reseñas:
Edgar C. Polomé (1999): Journal of Indo-European Studies, 27: 477-478.
Rosa Sanz Serrano (2002): Gerión, 20/2: 794-797.

Portada del libro Georges Dumézil (1898 1986)

A versión francesa inclúe o texto definitivo da análise do caso Dumézil incluida en Mitología y Mitos… III (English version of this analysis).

 

2001: Georges Dumézil, une Introduction,  suivie de L’affaire Dumézil 
traducido do español por M.-P. BOUYSSOU; prefacio de CH.-J. GUYONVARC’H titulado "En mémoire et en l'honneur de Georges Dumézil": 7-11. Crozon: Éditions Armeline. 219 p. ISBN 2-910878-16-3.
 
Reseñas :
 
David W. Frauenfelder (2002): Bryn Mawr Classical Reviews: venres, 2 de agosto.
Daniel Dubuisson (2004): The Journal of Indo-European Studies, 32(3/4): 407-408.
Dan Sluşanschi (2006): Studia Indo-Europaea, 3: 278-279.

 2001 Dumezil fr

  

       OUTROS

Dende o ano 2000 frecuento aos colegas que durante o seu proceso formativo tiveron algún contacto con Dumézil (falecido en 1986) nos seus derradeiros anos. Tratamos de reunirnos cada dous anos a petición de François Delpech. A reunión de 2004 celebrou se en Santiago de Compostela por iniciativa miña e a de 2006 en Madrid, na Casa de Velázquez, tamén coordinada por François e co meu apoio. A publicación das actas fíxose en Budapest baixo a supervisión de Elisabeth Jerem .

2009: Vingt ans après Georges Dumézil (1898-1986). Mythologie comparée indo-européenne et idéologie trifonctionnelle: bilans, perspectives et nouveaux domaines
Prólogo: “Dumézil sans Dumézil (1986-2006): les trois fonctions vingt ans après”: 7-17.
 
Volume do que asumín a edición xunto con F. DELPECH. O título complétase con VIe Colloque International d’Anthropologie du Monde Indo-Européen et de Mythologie Comparée. Casa de Velázquez, Madrid, 27–28 novembre 2006. Madrid/Budapest: Coedición Casa de Velázquez/Archaeolingua. 351 p. ISBN 978-963-9911-05-5.              

2009 VingtDUMEZIL Budapest

 

2006: Anthropology of the Indo-European World and Material Culture 
Con F. J. GONZÁLEZ GARCÍA e F. CRIADO BOADO (eds.), Proceedings of the 5th International Colloquium of Anthropology of the Indo-European World and Comparative Mythology.Santiago de Compostela 22-24 / September / 2004. Budapest: Archaeolingua.  368 p. ISBN 963-8046-72-4. Introdución: “The Indo-European Tradition: Structures, Cultures and Materials”: 11-18.

2006 IE Antrhopology

 

Unha pequena serie de libros reúne textos que expresan distintas fases de elaboración das temáticas que acadaron a súa versión definitiva en Santuarios…  As traducións francesa e galega, que teñen case o mesmo título e temática, presentan sen embargo, contidos ben distintos. 
 

2006:  Soberanía e Santuarios na Galicia Castrexa
Con R. BRAÑAS ABAD, F. CRIADO BOADO, C. PARCERO OUBIÑA e M. SANTOS ESTÉVEZ. Noia (A Coruña): Toxosoutos. 273 p. ISBN 84-96259-90-0.

2006 Soberanía Santuarios

 

2005: El reyezuelo, el cuervo y el dios céltico Lug: aspectos del dossier ibérico.
Mémoires de la société belge d’études celtiques, 21. Bruselas. 86 p. ISBN 2-87285-105-4.

2005 Reyezuelo Cuervo_

 

2003: Souveraineté et sanctuaires dans l´Espagne celtique (études comparées d´histoire et d´archéologie) 
Con F. CRIADO BOADO, F. J. GONZÁLEZ GARCÍA, C. PARCERO OUBIÑA e M. SANTOS ESTEVEZ,  Mémoires de la société belge d’études celtiques, 17. Bruselas. 102 p. ISBN 2-87285-092-9.

2003 Souverainte_Sanctuaires_

 

De Souveraineté et sanctuaires destaco un capítulo sobre a presentación global das paisaxes de Diodoro de Sicilia sobre a Península combinando ao mesmo tempo a ´ideoloxía trifuncional indoeuropea” coa dicotomía política, propia do seu tempo, entre as figuras ideolóxicas e literarias do tirano e do bo rei.

 

      CAPÍTULOS E ARTIGOS

É habitual distinguir entre capítulos e artigos. É certo que as veces os capítulos son sometidos a peticións expresas dos editores de volumes colectivos ou deseñadores de reunións científicas. Pero ás veces é produto do azar que tal ou cal tema apareza nunha revista ou, coma parte dun libro ou actas de congreso. Por iso presento estas publicacións por temas.

        FILOSOFÍAS GREGAS

Nestes tres traballos, de alcance e temática distintas, trato de reflectir a miña comprensión xeral do problema das relacións entre os primeiros filósofos e a vida social das cidades gregas:

2001: “En torno a la aurora del pensamiento griego”
En Ágora, 20: 247-264.
 
2005: “Escitas en el ágora y filósofos en la frontera”
En Studia Storica. Historia Antigua, 23: 113-142: Salamanca.
 
2009: “ Filosofía presocrática y formas política”
En Laura Sancho Rocher (coord.). Filosofía y Democracia en la Grecia Antigua: 41-88. Zaragoza: Prensas Universitarias de Zaragoza.

A chamativa densidade de filósofos implicados na destrución da colonia grega de Síbaris, no sur de Italia, e a recolonización deste mesmo lugar, mediante a fundación de Turios, deu lugar a unha pescuda que quizais necesite unha síntese, pois aínda me quedan argumentos e temas en carteira …

2000: “ Hipódamo en Turios. Urbanismo, religión y política”
En Dialogues d’histoire ancienne, 26/1: 7-33.
 
2002: “La destrucción de Síbaris y la Mitopoiesis pitagórica”
En Dialogues d’histoire ancienne, 28/2: 19-39.
 
2002:“ Protagoras et le panthéon de Thourioi”
En Revue de l’histoire des Religions, 219/2: 131-140.
 
2006: “La ciudadanía de Turios y los límites del panhelenismo”
En D. PLÁCIDO, M. VALDÉS, F. ECHEVERRÍA e M. Y. MONTES (eds.). La construcción ideológica de la ciudadanía. Identidades culturales y sociedad en el mundo Griego Antiguo: 199-222. Madrid: Editorial Complutense. ISBN 84-7491-790-5.

A intervención de Protágoras en Turios tivo como consecuencia o exame do diálogo platónico homónimo e un traballo derivado da investigación anterior que dediquei a P. Vidal-Naquet, quen lamentablemente non puido chegar a velo.

2009: “The Phonological Politics of Plato and the myth of Protagoras"
En Mètis. Revue d'anthropologie du monde grec ancien, 7: 247-276. 

Outra pequena serie trata sobre os pioneiros da filosofía na cidade de Mileto no século VI.

1987 : “L’Anthropogonie d’Anaximandre - Problèmes d’interprétation tournant autour de la sagesse Milésienne Archaïque”
En Quaderni di storia, 26: 161-176. Bari.
 
1996 (2000): “Le Livre d'Anaximandre et la société de Milet”
En Metis. Revue d'anthropologie du monde grec ancien, 11: 37-68.

2001: “Tales de Mileto en Heródoto, en la frontera entre saberes y culturas”
En P. LÓPEZ BARJA e S. REBOREDA MORILLO (eds.). Fronteras e identidad en el mundo griego antiguo. III Reunión de Historiadores del Mundo Griego: 29-55.Santiago de Compostela/Vigo: Servicio de Publicacións da Universidade.
 

Abordo por primeira vez a relación entre filosofía e colonización en:

2001: “Anthropologie et colonisation chez Anaxagore (D-K 59 B 4 et son contexte historique et social)”
En Ancient Society, 31: 329-341.
 
2010: “Un inventario de ciudades platónicas”
En C. FORNIS, J. GALLEGO, P. LÓPEZ BARJA, M. VALDÉS (eds.). Dialéctica Histórica y compromiso social. Homenaje a Domingo Plácido, 1: 173-189. Zaragoza: Pórtico.

 

       ICONOGRAFÍAS

A miña primeira interpretación dunha imaxe deriva do cruce entre a tradución do libro de E. Cantarella sobre os Suplicios Capitales en la Antigüedad e a participación no tribunal da excelente tese de Gabriel Sopeña, onde coñecín o chamado “cagón de Tiermes”, que se podería interpretar como a representación dun suplicio.

1997: “Posible suplicio capital celtibérico en un fragmento cerámico procedente de Tiermes (Soria)”
En Kalathos, Revista del Seminario de Arqueología y Etnología Turolense, 16: 103-111. Teruel.

Esta exploración iconográfica cruzouse coas investigacións sobre a realeza (infra) para dar inicio a un traballo con Lolo que culmina no libro Santuarios de la Galicia Céltica.

2000: “Petroglifos podomorfos de Galicia e investiduras reales célticas: estudio comparativo”
Con M. SANTOS ESTÉVEZ, Archivo Español de Arqueología, 73(181-182): 5-26. Madrid: Servicio de Publicaciones del CSIC.
 
2000: “Petroglifos podomorfos del Noroeste Peninsular: nuevas comparaciones e interpretaciones”
Con M. SANTOS ESTÉVEZ. Revista de Ciências Históricas, XV: 7-40. Porto.

E a mesma inspiración baseada en coma un conxunto estruturado de textos pódense poñer en relación cun conxunto estruturado de imaxes para producir un senso que os explique mutuamente, está tralo traballo feito con Åsa, onde tratamos de dar conta dunha particularidade icónica dos gravados rupestres de Bohuslan (Suecia).

2009: “In Search of Indo-European Structures: The Dual Significance of the Warriors’ Knees”
Con ÅSA FREDELL. En Marc Vander Linden e Karlene Jones-Bley (eds.). Departure from the homeland: Indo-Europeans and archaeology, Selected Papers from the 12th European Association of Archaeologists (EAA) Annual Meeting, Krakow, Poland, 19th to 24th September 2006. Journal of Indo-European Studies Monograph Series, 56: 91-110. Washington DC: Institute for the Study of Man.

 

       REALEZAS

Comezo esta liña de traballo analizando a figura de Viriato cunha metodoloxía “dumeziliana”, pois as tradicións arredor da personaxe presentaban toda unha serie de elementos trifuncionais e formas comparables a outras coñecidas sobre reis da en la tradición indoeuropea.

1993: “Viriato y la ideología trifuncional indoeuropea”
En Polis, 5: 111-138. Alcalá de Henares. 

Este traballo segue unha aplicación “grega” que escribín coma homenaxe a Fernando Gascó:

1997: “Le dernier roi d’Athènes: entre le mythe et le rite”
En Kernos. Revue internationale et pluridisciplnaire de religion grecque ancienne, 10: 135-151. Lieja. 
 

Máis adiante sistematicei os datos comparativos dende un punto de vista interno á tradición cultural celta, na medida en que pareceume distinguir elementos específicos neste grupo cultural.

2003: “Le programme d’accès à la royauté dans le monde celtique: pour une anthropologie politique celtique”
En Études celtiques, 35: 261-291. París.
 

A proba de que, en todo caso, as explicacións non son sempre claras e unívocas o representa o caso das parellas de reis ¿son unha institución universal, indoeuropea, celta, xermánica, hispana? ¿é o mesmo realeza que monarquía?

2006: “ Parejas de reyes hispanos en la Antigüedad y la Alta Edad Media: cuestiones comparativas, tipológicas y genéticas”
En Cuadernos de Estudios Gallegos, 53(119): 157-196. Santiago de Compostela: Servicio de Publicaciones del CSIC.
 

Os traballos sobre os petróglifos podomorfos do ano 2000, reseñados no apartado que titulei en liñas precedentes como ‘Iconografías’, poderían inserirse tamén aquí, así coma os traballos sobre os ritos biscaíños de soberanía, inspirados na lectura dun artigo de François Delpech, sobre os cales aínda teño en carteira algunhas cuestións e un libro a medias con François. Entre tanto podo ofrecer:

2007: “Etnoarqueología del Roble Ancho en Vizcaya”
En M. ALMAGRO GORBEA e R. SAINERO SÁNCHEZ (eds.), Pasado y Presente de los Estudios Celtas: 259-304. Ortigueira (A Coruña): Fundación Ortegalia – Instituto de Estudios Celtas.

 

       SANTUARIOS

Esta liña de traballo non foi buscada. O seu horizonte orixinal está nas investigacións sobre o sacrificio derivado do exame da etnografía clásica sobre Iberia, comentado a propósito del libro Mitología y Mitos III:

1991: “El sacrificio humano adivinatorio céltico y la religión de los lusitanos”
En Polis, 3: 25-37. Alcalá de Henares.
 
1992: “El sacrificio lusitano. Estudio comparativo”
En Latomus, 51/2: 337-354.
 

Defínese mellor esta liña cos traballos sobre os petróglifos podomorfos reseñados na sección chamada “Iconografías” que se pode consultar máis arriba, ao tempo que o material comparativo que ven do Lacio vai gañando peso:

2003: “La libación de leche en las Feriae Latinae: una aproximación comparativa”
En Ilu. Revista de Ciencias de las Religiones, 8: 29-40.

2007: “Recherches sur les mythes et les rites des monts Albains: esquisses de topologie comparée”
En Livret-Annuaire de l’École Pratique des Hautes Études, 21/138: 130-136.  París.

Este último texto é un resume do libro Le pendu et le noyé… O tema concrétase pouco a pouco tralos artigos sobre os podomorfos. “Imágenes, textos…” é unha primeira sistematización que nos impulsou cara a redacción do libro Santuarios…, mentres que “From rock carvings…” foi unha síntese, finalmente prematura, sobre o noso santuario estrela  “A  Ferradura” en Amoeiro.

 

2003: “Imágenes, textos, paisajes e ideas: Los santuarios castreños en contexto”
En M. A. CASTIÑEIRAS GONZÁLEZ e F. DÍEZ PLATAS (eds.), Profano y pagano en el arte gallego. Sémata, 14: 37-149. Santiago de Compostela: Servicio de Publicacións da USC.
 
2004: “From Rock Carvings to Weltanschauung in A Ferradura: Sanctuary of the Hillfort Culture in NW Spain”
Con M. SANTOS ESTÉVEZ. En The Journal of Indo-European Studies, 32 (3/4): 319-336.
 

O tema acada a súa madurez co libro sobre Santuarios de 2008 e preséntase nun coloquio sobre a problemática en Roma ao tempo que se prolonga e enriquece mediante a colaboración coa celtóloga Patrizia de Bernardo, permitindo unha relevante comprensión conxunta de tres tipos de fontes diferentes: literarias, arqueolóxicas e lingüísticas.

2008:  “Los « santuarios » de Galicia en la Edad del Hierro: « A Ferradura » (Amoeiro, Ourense) como ejemplo”
Con M. SANTOS ESTÉVEZ , en X. Dupré Raventós, S. Ribichini, S. Verger (eds.). Saturnia Tellus. Definizioni dello spazio consacrato in ambiente etrusco, italico, fenicio-punico, iberico e celtico, Atti del convegno internazionale svoltosi a Roma dal 10 al 12 novembre 2004. Consiglio Nazionale delle Ricerche: 527-545. Roma.
 
2008: “Población trilingüe y divinidades del castro de Lansbriga (NO de España)”
Con P. DE BERNARDO STEMPEL. En Madrider Mitteilungen, 49: 254-290. Wiesbaden.
 
2009: “Sociedad y Religión en la Galicia Antigua: una historia del tiempo abolido”
En Gerión, 27(2): 79-105. ISSN 0213-0181.

 

       TOPOLOXÍAS

A sistematización das ideacións espaciais con valencias simbólicas específicas, indoeuropeas, detectadas na Península Ibérica coa axuda do método comparativo abre o estudio das “topoloxías”.

2000: “La construcción del territorio entre iberos y celtíberos”
En Kalathos, 18-19(1999-2000): 201-239. Teruel.

Que esta liña de investigación non é unha especulación puramente persoal é evidente nos libros de autores totalmente alleos entre si pola súa formación e polas temáticas que abordan, así coma polas formas distintas de actualizar a  inspiración “dumeziliana”:

2007: “ Una arqueología del paisaje argivo: sobre Sauzeau 2005”
En Dialogues d’Histoire Ancienne, 33/1: 125-144.
 
Reseña:
2007: Reseña publicada en el Bryn Mawr Classical Review da obra de Roger D. Woodard, Indo-European Sacred Space. Vedic and Roman Cult. Urbana-Chicago: University of Illinois Press. 296 p. ISBN 0-252-02988-7.

Non creo aventurado incluír o meu libro Le Pendu et le noyé…, de xénese á súa vez heteroxénea, desta pequena serie onde o estudio das representacións ideolóxicas, míticas e rituais do espacio se transforma no eixo da investigación. Un primeiro ensaio de sistematización desde o punto de vista da tradición indoeuropea o ofrezo en:

2009: “Por una topología comparada indo-europea”
En F. DELPECH e M. V. García Quintela (eds.). Vingt ans après Georges Dumézil (1898-1986). Mythologie comparée indo-européenne et idéologie trifonctionnelle: bilans, perspectives et nouveaux domaines. VIe Colloque International d’Anthropologie du Monde Indo-Européen et de Mythologie Comparée. Casa de Velázquez, Madrid, 27–28 novembre 2006: 307-328. Madrid/Budapest: Casa de Velázquez/Archaeolingua.
 
Tamén forma parte do conxunto da investigación sobre os ritos de soberanía e sobre os santuarios, onde a perspectiva da “arqueoloxía da paisaxe” aportada por Manuel Santos converteuse nun dos motores desta reflexión.  
Andando o tempo unha invitada non esperada neste tipo de interrogantes é a “arqueoastronomía”. Todo comezou cunha observación empírica das relacións entre os gravados de “A Ferradura” e o Sol.
 
2004: “Alineación arqueoastronómica de A Ferradura (Amoeiro-Ourense)”
Con M. SANTOS ESTÉVEZ. En Complutum, 15: 51-74.

Que examinados cunha perspectiva comparativa permiten esculcar a  existencia dun informe celta específico, pero aínda máis intuído que realmente coñecido …

2006: “Solar Cycle and Landscape: Defining a Celtic pattern”
En M. V. García Quintela, F. J. GONZÁLEZ GARCÍA e F. CRIADO BOADO (eds.), Anthropology of the Indo-European World and Material Culture. Proceedings of the 5th International Colloquium of Anthropology of the Indo-European World and Comparative Mythology. Santiago de Compostela 22-24 / September / 2004: 83-109. Budapest: Archaeolingua. ISBN 963-8046-72-4.

A colaboración con dous astrofísicos, César González e Juan Belmonte, permitiu ampliar o rexistro empírico (temos outros traballos en prensa e preparación) …

 

2009: “Calendaric Deer, Time Reckoning and Landscape in NW Spain Iron Age”
Con A. C. GONZÁLEZ GARCÍA, J. A. BELMONTE AVILÉS e M. SANTOS ESTÉVEZ. En Jonas Vaiškūnas (ed.). Astronomy and Cosmology in folk traditions and cultural Heritage, ArchaeologiaBaltica, 10: 66-70. Lituania: Klaipdeda.

… e, sobre todo, facer un plantexamento do fundamento teórico deste tipo de investigación:

2009: “Arqueoastronomía, Antropología y Paisaje”
Con A. C. GONZÁLEZ GARCÍA. En Complutum, 20(2): 39-54.

O que está no fondo é comprender como dende o eido das relixións da Antigüidade se acomete o interrogante físico das relacións entre o tempo e o espacio. Este interrogante non deriva dunha práctica naturalista e teórica, senon que expresa e concreta de xeito material do santuario o lugar de culto, sexa este construído seguindo modelos monumentais ou indicando con pegadas de sacralización máis febles, ambiguas e polo tanto difíciles de entender e interpretar.  

Considero que o progreso desta liña de traballo precisa a multiplicación das observacións empíricas en esferas diversas, das que tratei persoalmente so algúns (ritos de soberanía, definición de “santuarios”, problemáticas arqueoastronómicas), e que debe ir en paralelo cunha reflexión teórica sobre o senso destas aproximacións diversas. Así a topoloxía sería a sistematización dun xénero de discursos e de prácticas sociais asentadas ideoloxicamente que xiran arredor dos espacios e das formas que usan as sociedades á vez de xeito reflexivo e descontinuo.  

2010: “ Campo Lameiro y Penalba de Villastar: miradas cruzadas sobre lugares de culto prerromanos peninsulares y su romanización”
Con A. C. GONZÁLEZ GARCÍA. En F. Burillo Mozota (ed.). VI Simposio sobre Celtíberos: Ritos y Mitos (Daroca, Zaragoza, 27-29 de noviembre de 2008). Actas: 113-121. Zaragoza: Fundación Segeda-Centro de Estudios Celtibéricos. ISBN 978-84-613-7726-8 / Depósito Legal Z-14-10

 

       DEBATES E EXPLICACIÓNS

Unha extensa primeira parte, inédita, da miña tese de doutoramento trataba de explicar a pertinencia dunha mirada dende a historia sobre a nacente filosofía grega. Finalmente os traballos que publiquei recollen esa discusión de forma so parcial. Pero este xeito de traballar seguiu presente, xa que para as distintas temáticas ou orientacións metodolóxicas da investigación, vinme na necesidade de explicar o senso das miñas opción en contraste con outros autores ou coa communis opinio.

A lectura primitivista da protohistoria peninsular estaba profundamente arraigada na academia dende o establecemento dun consenso entre as interpretacións sociais do período ‘de esquerda´ e as explicacións ´de dereita´ que sosteñen a mesma explicación dun dobre proceso de neutralización da tradición interpretativa anterior e o gusto por figuras ‘caudillistas’. A crítica historiográfica cara ese falso consenso, unido a unha lectura das fontes que se libraba deses anteollos plasmouse en dous traballos de certo eco, aínda que menor recoñecemento expreso.  En todo caso, os avances da arqueoloxía protohistórica dan fe sobradamente da necesidade de superar aqueles vellos modelos interpretativos.

1991: “Les peuples indigènes et la conquête romaine de l’Hispanie. Essai de critique historiographique”
En Dialogues d’Histoire Ancienne, 16/2: 181-210.
 
1992: “Sources pour l’étude de la protohistoire d’Hispanie. Pour une nouvelle lecture”
En Dialogues d’Histoire Ancienne, 17/1: 61-99.

A inspiración metodolóxica contraria ás interpretacións primitivistas da sociedade protohistórica derivan da antropoloxía social (a obra de Marshal Sahlins e os debates marxistas sobre a diversidade dos modos de produción estaban no fondo) e da imaxe de complexidade ideolóxica, que tantas veces pode ir parella coa pobreza material, que emana da frecuentación da obra de Dumézil. Pero a aplicación desta metodoloxía implica o risco de amancillarse polas polémicas que vían unha tintura ideolóxica pronazi na obra deste autor. Así que tiven que empeñarme nun dobre camiño, explicar a Dumézil, simplemente, e deconstruír os argumentos e testemuñas empregados polos críticos de Dumézil para pescudar o seu fundamento:

1994: “ Nouvelles contributions à l’affaire Dumézil”
En Dialogues d’Histoire Ancienne, 20/2: 21-39.
 
1996: “À propos de récentes études sur Dumézil”
En Quaderni di storia, 43: 331-338.
 
2005: “Dumézil, Momigliano, Bloch, between politics and historiography”
En Studia Indoeuropaea. Revue de mythologie et de linguistique comparée, 2: 187-205.

Nembargantes as interpretacións ‘primitivistas’ da protohistoria son máis tenaces do que parecía e adquiren tons específicos no estudio da protohistoria do Noroeste. No fondo, a cuestión está en pescudar que fontes poden explotarse e con que fundamento metodolóxico. Esto levoume a criticar con Javier certa lectura primitivista da relixión dos “teónimos galaico-lusitanos” .

2005: “De la Idolatría en el Occidente Peninsular Prerromano”
Con F. J. GONZÁLEZ GARCÍA. En Ilu. Revista de Ciencias de las Religiones, 10: 27-62.

A necesidade de precisar un espacio para a reflexión histórica entre as aportacións de lingüistas e arqueólogos se amosa en:

2005: “Sobre castreños y celtas: historia y comparación”
En Complutum, 16: 185-204. Madrid.

Cos gravados rupestres o problema plantexado era dobre. Ademais das indicadas reticencias primitivistas se pensaba rachar co monopolio da arqueoloxía dos castros para comprender la Idade de Ferro do Noroeste peninsular. Para defender esta opción, que sustenta o traballo dos santuarios, tamén temos discutido cos defensores das opcións tradicionais:

2007: “Un programa de investigación para el arte rupestre en Galicia”
Con M. SANTOS ESTÉVEZ e C. PARCERO OUBIÑA. En ArqueoWeb, 8(2).

Por último apareceu no horizonte un polemista inesperado, sen o aval dun coñecemento específico do período e dos diversos tipos de fontes que se empregaban no seu estudio, pero cun autoatribuido dominio dos resortes da boa epistemoloxía e da boa deontoloxía profesional, ao que se lle deu resposta en:

2009: “La Arqueología del Paisaje: una defensa innecesaria frente a un ataque inconsistente”
Con D. BARREIRO MARTÍNEZ, F. CRIADO BOADO, C. PARCERO OUBIÑA e M. SANTOS ESTÉVEZ, as peculiaridades do texto leváronnos a facer unha edición dixital.

  

       OUTROS

A unión entre as lecturas arredor da posición da muller na Grecia antiga e certa curiosidade polo psicanálise deu coma resultado:

1990: “Familia y locura en el Derecho Ateniense”
En Gallaecia, 12: 293-315.
 
1989: “Esparta versus Tegea: entre la leyenda y la praxis social”
En Gallaecia, 11: 267-305

En “Esparta versus Tegea” tropecei por vez primeira cos pés, inesperados e tenaces visitantes en outras das miñas investigacións.  

 

Un encargo de Bettina Arnold e Manuel Alberro foi a causa dunha síntese sobre os meus traballos que tratan da Protohistoria do Noroeste peninsular en inglés:

2005: “ Celtic Elements in Northwest Preroman Spain”
En M. Alberro e B. Arnold (eds.).  The Celts in the Iberian Peninsula. e-Keltoi: Journal of Interdisciplinary Celtic Studies, 6: 497-569. ISSN 1540-4889.

 

Cruz encargoume unha conferencia para o estructuralismo na historia das relixións, ademais insistiu pedíndome un texto. Para atender á súa solicitude tentei poñer a Dumézil e a Lévi-Strauss fronte a fronte para captar mellor os seus ‘estructuralismos’. De xeito inesperada atopeime cunhas auténticas vidas paralelas…

2006: “El Estructuralismo en Historia de las Religiones”
En M. C. MARÍN CEBALLOS e J. SAN BERNARDINO CORONIL (eds.), Teoría de la Historia de las Religiones: Las Escuelas Recientes: 69-122. Sevilla: Universidad de Sevilla. ISBN 84-472-1072-3.

 

Tamén tocoume explicar a Dumézil en alemán e en tres páxinas para un dicionario sobre a filosofía francesa do século XX:

2009: « Georges Dumézil »
En K. RÖTTGERS e T. BEDORF (eds.). Die französische Philosophie im 20. Jahrhundert. Ein Autorenhandbuch, WissenschaftlicheBuchgesellschaft: 127-129. Darmstadt. ISBN 978-3-534-20551-6.

 

E tamén foi un privilexio poder presentar ao lector español, coa axuda de Laurent, as particularidades da singular obra de F. Le Roux e Ch.-J. Guyonvarc’h como prólogo á tradución do seu Druidas:

2009: “Los estudios celtas, dos celtistas bretones y un libro”
Con L. PLANCHAIS-LAGATU, prólogo á edición española de F. Le Roux e Ch.-J. Guyonvarc’h, Les Druides, Brest, 1986; co título Los Druidas: 5-25. Madrid: Abada. ISBN 978-84-96775-42-8.
 
2010: “J.-P. Vernant y la Historia de la Filosofía Griega”
En A. Iriarte & L. Sancho Rocher (eds.). Los antiguos griegos desde el observatorio de París. Serie Mediterránea, 15: 115-134. Málaga: Ediciones Clásicas. ISBN 978-84-7882695-7 / ISSN 1136-6079 / Depósito Legal MA-199-2010.